Historia sanktuarium

Kościół św. Anny

 

Przypuszcza się, że pierwszy kościół został zbudowany w tym miejscu na przełomie lat 1480-85. Fundatorami kościoła byli Mikołaj i Krzysztof Strzała, właściciele gruntów w Porębie, Leśnicy i Żyrowej. Pierwsza urzędowa wzmianka o istnieniu kościoła na Górze Chełmskiej pochodzi z 25 czerwca 1516 i znajduje się w piśmie biskupa wrocławskiego Jana V Turzo. Dokument ten mówi o przekazaniu przez Mikołaja Strzałę kaplicy na Górze Chełmskiej w zarząd proboszcza z Leśnicy. Inna wiadomość pochodzi z 1599 r. Zawarta jest w przemówieniu archidiakona opolskiego Jana Kuna i dotyczy kościółka na Mons Divae Annae.


W 1673 r. kościół został rozbudowany z fundacji rodziny de Gaschin i na nowo konsekrowany przez biskupa wrocławskiego Karola Franciszka Neandra de Petersdorf w dniu 30 kwietnia 1673 roku. Biskup poświęcił wówczas nowe boczne ołtarze i dwa dzwony - św. Anny i św. Franciszka.

 

 

Kalwaria

 

Na wschodnim i południowym zboczu Góry św. Anny między drzewami rozciąga się "wieniec" 40 kaplic kalwaryjskich. Kalwaria wzniesiona została staraniem Jerzego Adama de Gaschin w latach 1700-1709. Najpierw powstały trzy duże kościoły i 30 małych kaplic męki Pańskiej, a w późniejszym czasie pozostałe.

Ukształtowanie terenu Góry sprzyjało temu, aby "wkomponować" w nie miejsca związane z wydarzeniami ostatnich dni ziemskiego życia Jezusa. Podobnie jak w Jerozolimie, na wschód od miasta rozciąga się wąwóz Doliny Jozafata z Kościołem Grobu Maryi. Powyżej Góra Oliwna, z kaplicami Modlitwy w Ogrójcu i Zdrady Judasza. Na południowo-zachodniej stronie góry mieści się Golgota, na której ustawiono trzy krzyże. Znajduje się tu również Kościół św. Krzyża z ostatnimi stacjami Męki Pańskiej i nieco dalej Kaplica Grobu Pańskiego, wyglądająca dokładnie tak samo jak w Bazylice Bożego Grobu w Jerozolimie. "Nowa Jerozolima" - mówiono o tej Kalwarii, która zbudowana została wg projektu Domenico Signo, włoskiego architekta osiadłego w Opolu.

 

W 1766 r. O. Stefan Staniewski opracował program nabożeństw odprawianych na Kalwarii. Modlitwy i pieśni kalwaryjskie O. Wacław Wachmański umieścił w wydanym po polsku w 1767 r. modlitewniku: "Nowa Jerozolima albo kalwarya całey Męki Jezusowej i Bolesnej Matki Jego Maryi Panny na Górze Chełma a teraz świętej Anny, nazwanych od jaśnie wielmożnych fundatorów Grafów de Gaschin wystawiona, zaś roku pańskiego 1764 w uroczystość Krzyża Świętego zaprowadzona". Rok później ukazał się modlitewnik w języku niemieckim.
Z upływem lat Kalwaria była powiększana i dzięki staraniom opiekunów nabierała urody. W trosce o pielgrzymów, którzy przybywając na obchody kalwaryjskie szukali w upalne dni nieco cienia, br. Natalis rozpoczął w 1862 r. zadrzewianie kalwarii. Drzewa posadzone do 1870 roku jeszcze do dzisiaj stoją, dając pielgrzymom ochłodę.

 

 

Franciszkanie

 

Legenda 94-letniej mieszkanki Leśnicy Justyny Lenke z 1682 r., przedstawiona na witrażu w Bazylice, mówi o tym, co widywały straże czuwające na murach miejskich Leśnicy: "widywały o północy ogromną jasność ponad szczytem. W tej jasności widywano również wstępujących do góry franciszkanów niosących zapalone świece i figurę Chrystusa Ukrzyżowanego..." Jak było naprawdę?
Przed przybyciem franciszkanów, kościółek ze szczytu Chełmskiego podlegał przez wiele lat proboszczowi z Leśnicy, który "nie był w stanie otoczyć go odpowiednią opieką duszpasterską; nie było tu codziennych nabożeństw". Ówczesny właściciel Poręby, do której należała Góra Chełmska - hrabia Melchior Ferdynand de Gaschin - "powziął zamiar, aby dla nieustającego kultu św. Anny, sprowadzić do kościoła na Górę Franciszkanów".
Dopiero sytuacja polityczna pozwoliła na realizację zamierzeń hrabiego. W roku 1655 podczas wojny polsko szwedzkiej, kiedy wojska szwedzkie zagroziły Małopolsce, hetman Czarniecki broniąc Krakowa przed Szwedami nakazał spalić klasztor Franciszkanów-Reformatów Prowincji Małopolskiej, przylegający do zewnętrznych murów miasta. Istniała obawa, że Szwedzi z łatwością zdołają poprzez zabudowania klasztorne pokonać mury i dostać się do miasta. Wysiedleni franciszkanie udali się do swojego klasztoru w Gliwicach. Za mało było tam miejsca dla 40 zakonników.

W obliczu takiej sytuacji i przy trzeciej już prośbie hrabiego Melchiora Ferdynanda, władze zakonne na Kapitule pod przewodnictwem O. Krystiana Chojeckiego, dnia 14 października 1655 r. zdecydowały się wysłać 22 zakonników, by opiekowali się kościołem św. Anny.

Pierwsi bracia (w tym 13 studentów) przybyli pod przewodnictwem O. Franciszka Rychłowskiego w uroczystość Wszystkich Świętych tego samego roku. Ponieważ na Górze św. Anny nie było budynku mieszkalnego, pierwszy rok franciszkanie mieszkali przy kościółku cmentarnym w Leśnicy, budując jednocześnie drewniany klasztor na Górze.
Dnia 6 sierpnia 1656 r. franciszkanie otrzymali klucze do kościoła i akt darowizny terenu.


 

Ważniejsze daty z historii sanktuarium

 

 

 

 

1480-1485 przypuszczalny rok budowy pierwotnego kościoła św. Anny na Górze Chełmskiej
1611-1630 okres, w którym dokonało się przeniesienie figurki św. Anny Samotrzeciej z relikwiami do kościoła na Górze św. Anny
1655 przybycie małopolskich franciszkanów-reformatów na Górę św. Anny (1 XI)
1655-1659 budowa pierwszego klasztoru franciszkańskiego
1673 budowa i konsekracja murowanego kościoła św. Anny przez bpa Karola Neandra, sufragana wrocławskiego (30 IV)
1700-1709 budowa kaplic kalwaryjskich przez hrabiego Jerzego Adama Gaszyna
1733-1749 budowa klasztoru murowanego
1756-1764 odbudowa kaplic kalwaryjskich - stacji Męki Pańskiej i kaplic maryjnych
1764 rozpoczęcie obchodów kalwaryjskich (14 IX)
1767 wydanie pierwszego modlitewnika kalwaryjskiego
1768 budowa Rajskiego Placu
1810 kasata klasztoru przez rząd pruski w związku z sekularyzacją
1820 wysiedlenie małopolskich franciszkanów-reformatów
1859 osiedlenie na Górze św. Anny franciszkanów z Westfalii (13 VIII)
1864 obchody jubileuszu 100-lecia nabożeństw kalwaryjskich
1866 poświęcenie wotum jubileuszowego - kaplicy III Upadku
1875 powtórna kasata klasztoru i kolejne wysiedlenie franciszkanów w związku z Kulturkampfem (31 VII)
1887 powrót franciszkanów z wygnania, prace restauracyjne kościoła i kaplic
1889 powiększenie klasztoru o drugie piętro
1905 budowa nowego skrzydła klasztoru oraz poszerzenie Rajskiego Placu
1910 obchody 200-lecia istnienia kalwarii i koronacja figurki św. Anny Samotrzeciej oraz budowa kaplicy Koronacji Najświętszej Marii Panny
1912-1916 budowa Groty Lurdzkiej i czternastu kaplic - stacji Drogi Krzyżowej na obszernym placu, usytuowanym na terenie dotychczasowego kamieniołomu u podnóża kościoła św. Anny
1921 plebiscyt na Górnym Śląsku i walki trzeciego powstania śląskiego w rejonie Góry św. Anny
1929-1938 budowa Domu Pielgrzyma
1941 kasata klasztoru i wygnanie franciszkanów przez władze hitlerowskie (19 IV)
1942 utworzenie parafii św. Anny
1945 powojenny powrót franciszkanów do sanktuarium
1947 Prymas Polski kard. A. Hlond na pielgrzymce młodzieńców i mężczyzn
1949 zjazd kilkuset kapłanów z udziałem nowego Prymasa Polski Stefana Wyszyńskiego
1957-1962 gruntowna restauracja wnętrza kościoła św. Anny
1960 obchody 250-lecia istnienia kalwarii i 50-lecia koronacji figurki św. Anny
1969 wizyta przełożonego generalnego Zakonu Braci Mniejszych (franciszkanów) o. Konstantyna Kosera
1973 300-lecie konsekracji kościoła św. Anny
1980 obchody jubileuszu 500-lecia sanktuarium na Górze św. Anny, obrady 174 Konferencji Plenarnej Episkopatu Polski (26-28 VI) ogłoszenie breve Stolicy Apostolskiej nadającej kościołowi św. Anny tytuł bazyliki mniejszej (29 VI)
1982 wizyta generała Zakonu Braci Mniejszych o. Johna Vaughn (kolejne wizyty w latach 1986 i 1987)
1983 pobyt papieża Jana Pawła II na Górze św. Anny i jego spotkanie z milionową rzeszą pielgrzymów ze Śląska Opolskiego (21 VI)
1989 wznowienie (4 VI) - przerwanej w 1945 r. na okres 44 lat - tradycji coniedzielnych mszy św. w języku niemieckim na Górze św. Anny dla mniejszości niemieckiej
1994 wizyta generała Zakonu Braci Mniejszych o. Hermanna Schalücka
1998 budowa nowego instrumentu organowego (poświęcenie 25 VII)
2000 wizyta generała Zakonu Braci Mniejszych o. Giacomo Bini; budowa i poświęcenie pomnika Ojca Świętego Jana Pawła II (25 VI)